Dostoevsky Và Nỗi Cô Đơn Thị Dân

Van hoc 365

Người ta vẫn thường gọi Fyodor Mikhailovitsh Dostoevsky là “thi sĩ thành thị” vì nhiều lý do nhưng đối với riêng tôi, Dostoevsky được gọi là thi sĩ thành thị vì ông đã viết về nỗi cô đơn của những con người nơi thành thị quá đỗi cảm động và chân thực. Có người bảo rằng tác phẩm của ông là lời phản kháng xã hội, đó cũng là một cách để thể hiện lòng yêu nước và điều này quả thực không sai nhưng bên cạnh đó, khi đọc những dòng văn dữ dội của ông ta bên cạnh sự giận dữ ta vẫn cứ âm ỉ một nỗi buồn. Phải sau khi đọc xong ” Những đêm trắng” và “Là hình hay là bóng” (có nơi dịch là “Con người kép” hoặc “Kẻ song trùng”) tôi mới có thể gọi tên cái nỗi u uất mơ hồ đó, là sự cô đơn. Thông qua đó, ta thấy ông có một sự quan tâm đến những con người sinh sống nơi những đô thị nước Nga một cách rất đặc biệt. Đó không phải cái lo về cơm áo mà nỗi lo lắng về đời sống nội tâm của con người.

Hai tác phẩm được ông viết vài thời kỳ đầu sáng tác, “Là hình hay là bóng” (1846) và “Những đêm trắng” (1848) nên có thể nói rằng những tác phẩm thời kỳ này chưa thể hiện được sự “khổng lồ” của Dostoevsky trong văn học Nga, hẳn phải đến những kiệt tác vĩ đại nhưTội Ác và Hình Phạt (1866), Thằng Khờ (1868/1869), Anh Em Nhà Họ Karamazov (1879/1880), … thì ông mới được đông đảo mọi người biết đến và công nhận. Thế nhưng đối với một người mới lân la tìm hiểu về Dostoevsky tôi thiết nghĩ nên chọn những tác phẩm vừa tầm thì may ra mới có thể tiến xa hơn được với Dostoevsky và hai tác phẩm nói trên đã không làm tôi thất vọng.

Mọi người thường gọi Dostoevsky là ông “Thần Ác” tôi thấy nói vậy thật không phải. Bởi vì có ông Thần Ác nào lại viết về con người và nỗi cô đơn của họ đẹp và buồn đến thế. Đằng sau những câu chữ rất tỉnh táo tưởng chừng như vô cảm khi nói đến những biến cố, bất hạnh, ông đã bóc tách thành công những thị dân ấy ra và cho ta xem có gì bên trong. Và trong những con người bé nhỏ, tôi phát hiện rợn ngợp những nỗi cô đơn.

Nỗi cô đơn là thứ khiến con người trở nên bất hạnh.

Hai nhân vật chính – Golyadkin trong “Là hình hay là bóng” và người đàn ông không tên trong “Những đêm trắng” – đều là những viên chức tầm trung ở thành phố Saint Petersburg. Những mảnh đời nhỏ lẻ như thế trong xã hội Nga thường chẳng ai để tâm đến, nhưng bản thân họ lại vấn đề rất nghiêm trọng. Họ đều có những vấn đề khi giao tiếp với người khác, từ người lạ cho tới người quen, khi không thể bắt nhịp với cuộc sống thường nhật ấy thì họ càng khép mình lại và ngày càng trở nên khốn khổ. Con người là động vật bầy đàn, thế nên khi không thể hòa nhập được thì bất hạnh chẳng khác nào bị kết một bản án chung thân suốt cuộc đời. Sự không thể hòa hợp ban đầu có thể xuất phát từ chính tính cách cá nhân nhưng bên cạnh đó ta thấy hai nhân vật chính còn bị chối bỏ bởi chính những người xung quanh họ. Ngay cả khi Golyadkin cố tìm cách hòa nhập với đồng nghiệp, cấp trên, cố tìm cách biện minh cho những điều xấu xa họ làm với anh thì anh vẫn không được xã hội chấp nhận. Hay anh chàng không tên trong “Những đêm trắng”, anh yêu cái thành phố anh đang sống, yêu tất tần tật từ những điều nhỏ bé, anh còn thấy niềm vui của ô cửa hay ngôi nhà, tất cả những điều tốt đẹp ở anh không ai nhận thấy hay buồn để tâm. Mấy chục năm như vậy, dần biến anh thành kẻ mộng mơ, một kẻ bên lề xã hội.

Hai nhân vật đều có những biến chứng của nỗi cô đơn khác nhau. Đối với tôi, Golyadkin có vẻ đáng thương hơn vì anh còn không có một người để trò chuyện cùng, không có những phút giây trò chuyện thân tình như chàng trai không tên trong “Những đêm trắng”. Golyadkin khao khát được trang hoàng cho vẻ ngoài của mình để cầu xin một sự chú ý, không ai thấy chiếc xe ngựa anh thuê, bộ đồ anh mặc đều là những tiếng gào thét, van lơn. Dù tính toán rất kĩ càng những chuyện mình làm nhưng Golyadkin luôn bị ám ảnh bởi những câu hỏi bỏ ngỏ, những hành động định làm rồi lại thôi. Dostoevsky sử dụng nhiều đoạn tự thuật như vậy trong “Là hình hay là bóng” có dụng ý là để chúng ta thấy mâu thuẫn trong nội tâm của một con người cô độc và ta nhận ra rằng những cuộc đối thoại nhiều nhất mà nhân vật có là với chính bản thân mình. Xã hội sẽ không màng tới anh nếu anh chỉ là một công chức nhỏ bé, như anh thú nhận với bác sĩ của mình: “Tôi chỉ là một người giản dị, không hợm hĩnh, không nổi bật.”

Khi mới bắt đầu đọc tác phẩm ta sẽ khó mà cảm thông với một anh chàng thích làm quá mọi thứ lên. Nhưng khi thấy anh phải sống một cuộc sống như kẻ vô hình thì ta mới cay đắng nhận ra rằng, anh chỉ là một kẻ đáng thương và khát vọng được tìm thấy có gì là sai trái cơ chứ?

Nhân vật song trùng với anh – hay còn được gọi là Golyadkin thứ hai, theo tôi là sản phẩm của một xã hội khi mà con người ta chỉ còn coi trọng những thứ phù phiếm, chỉ được cái hào nhoáng bên ngoài còn trong thì rỗng tuếch. Thế nên kẻ song trùng với anh mới có thể nhanh chóng được yêu mến và được cả tất cả mọi người công nhận. Golyadkin thứ nhất sẽ không bao giờ làm được như vậy vì anh chỉ cô đơn trên con đường của mình, con đường mà anh miêu tả là “con đường thẳng của tôi, và tôi chừa những lối đi quanh quẹo đáng khinh cho kẻ khác”.

Còn câu chuyện về người đàn ông không tên trong “Những đêm trắng” có phần giản dị hơn, nếu đọc theo một cách thông thường, ta sẽ thấy đây tuồng chỉ như một câu chuyện tình yêu đơn phương diễn ra vỏn vẹn trong bốn đêm và một ngày. Nhưng nếu chỉ như vậy, Dostoevsky việc gì phải dùng những câu từ cầu kỳ đến thế để miêu tả nhân vật chính và tình cảm của anh. Dostoevsky quả thực tài tình trong những chi tiết, khi ông miêu tả cách nhân vật nhìn những ngôi nhà ở Saint Peterburgs như những người bạn reo vui, than thở cùng nhân vật chính hay cả những cung bậc cảm xúc vừa đáng thương vừa buồn cười khi anh gặp một người khách bộ hành thân thuộc. Tất cả bày ra cho ta thấy một trái tim nhạy cảm và khao khát yêu thương. Có lẽ khi sống ở một thành phố nơi mọi thứ trôi đi nhanh quá, mọi người rất dễ lãng quên nhau, hoặc tệ hơn lãng quên chính những cảm xúc của bản thân mình. Và hóa ra những người còn lưu giữ nó lại trở nên không bình thường – hóa thành những kẻ mộng mơ.

Nỗi cô đơn của thị dân nó khác với nỗi cô đơn khi bạn lạc vào một hoang đảo hay ở giữa miền quê rộng lớn. Một người trở thành thị dân khi mà họ ở trong thành phố, ở thành phố thì người ta làm gì có mấy khoảng thời gian hay không gian dành cho riêng mình. Chúng ta sẽ bị xoay như chong chóng giữa những gương mặt người, giữa những ngôi nhà san sát. Là người hay là vật đều xa cách như nhau và nếu ta không thích nghi thì ta sẽ mau chóng bị lạc. Biết nhưng vẫn lạ, biết nhưng vẫn lạc và để tìm cách để khỏi lạc giữa những điều thân thuộc nó còn khó hơn nhiều việc thoát khỏi một địa danh xa lạ. Nhân vật chính đã dành thời gian neo mình lại với cuộc đời vào những đêm trắng. Khi mà thành phố bớt náo nhiệt, có lẽ ta mới dành thời gian ngồi lại đối diện với chính mình. Nếu không làm như thế, rất có thể anh sẽ trở nên vô cảm như những người khác, anh sẽ không còn cảm thấy gì khác chứ nói gì đến cô đơn.

Bởi vì nỗi cô đơn và tự ti đã bủa vây cuộc đời anh quá lâu nên khi gặp được một người con gái chịu mở lòng với mình, anh đem lòng yêu cô ngay. Một tình yêu ngắn ngủi nhưng đầy đủ những cung bậc cảm xúc, có thể ta sẽ thấy tình yêu ấy hơi phi lý nhưng anh đâu phải người thường, anh là kẻ mộng mơ kia mà. Điều gì mà chẳng có thể xảy ra, nhất là vào những đêm trắng đặc biệt đến thế?

Nhưng tình yêu chỉ thoáng đến thế thôi, rồi anh lại quay về với nỗi cô đơn đã thâm căn cố đế của mình. Nhưng nỗi buồn không làm biến chất nhân vật của chúng ta, đến cuối cùng dù chỉ còn trơ lại một mình, anh vẫn dùng những điều tốt đẹp nhất để nói về tình yêu của mình:” Mong sao nụ cười của em sáng trong, mong sao nụ cười của em tươi tắn và thanh thản, cầu trời ban phước cho em vì một phút hoan lạc và hạnh phúc mà em đã ban cho một trái tim khác, trái tim cô đơn và biết ơn! Trời ơi! Cả một phút hoan lạc! Như thế đâu phải là ít, dù cho là cả một đời người đi nữa?”

Nỗi cô đơn của thị dân đã được Dostoevsky khắc họa rất đẹp và cực kỳ chuẩn xác. Sẽ là không nói quá nếu đôi chỗ khi đọc ta sẽ thảng thốt vì như thể được lôi từ trong sâu thẳm của mình. Bởi vì nỗi cô đơn của con người để gọi tên nó đã khó, nói chi đến miêu tả nó. Nhưng Dostoevsky đã làm được. Thế nên để giới thiệu về Dostoevsky và ông đã yêu nước Nga bằng cách nào, tôi sẽ kể với bạn về cách ông đã nói về sự cô đơn của con người chứ không phải một khía cạnh đao to búa lớn nào cả. Ông đã thể hiện tình yêu đất nước của mình thông qua việc nhìn sâu vào vấn đề của những con người ở thành thị đất nước Nga, suy ngẫm và đúc kết nó thành hai tác phẩm này. Nếu không kịp phản ánh những vấn đề đang cuộn trào dưới bề mặt tưởng chừng như yên ả đó, con người rất có thể sẽ càng xa cách nhau. Chúng ta sẽ không chỉ bị chia cách bởi những vách tường, những cây cầu mà còn bị chia cách vì bị mất đi sự cảm thông, quan tâm.

Còn bạn? Khi đọc Dostoevsky bạn nghĩ gì?

Tác giả: Nhân Duyên – Nguồn: Văn học 365

(*) Bản quyền bài viết thuộc về VH365. Khi chia sẻ, cần phải trích dẫn nguồn đầy đủ tên tác giả và nguồn

Đam mê Văn Học – Gửi bài viết TẠI ĐÂY