Quan Niệm Về Con Người Trong Phong Cách Nghệ Thuật Của Nguyễn Tuân

GS Nguyễn Đăng Mạnh từng viết về Nguyễn Tuân “Khi thì trang nghiêm cổ kính, khi thì đùa cợt bông phèng, khi thì thánh thót trầm bổng, khi thì xô bồ bừa bãi như là ném ra trong một cơn say chếnh choáng, khinh bạc đấy, nhưng bao giờ cũng rất đỗi tài hoa”. Nhắc đến Nguyễn Tuân là nhắc đến một nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp, luôn theo đuổi phương châm “nghệ thuật vị nghệ thuật”. Một con người dành cả cuộc đời của mình để sáng tạo ra những tác phẩm mang tính duy mỹ và hoàn thiện. Điều đó được thể hiện rõ nhất ở phong cách nghệ thuật đỉnh cao của Nguyễn Tuân.

Phong cách nghệ thuật chính là phạm trù thẩm mĩ độc đáo, riêng biệt của nhà văn với sự vận động và thống nhất trong quá trình sáng tác, nó là dấu ấn riêng biệt của người nghệ sĩ trong cách nhìn nhận về những vấn đề trong đời sống. Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân là tài hoa uyên bác. Ông dường như cố ý lấy “cái tôi” tài hoa, uyên bác, ngông nghênh của mình để đối lập với cái xã hội phàm tục; phô diễn lối sống đẹp, thanh cao của mình như một thái độ phản ứng lại thời đại nhiễu loạn lúc bấy giờ. “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân là tập truyện đạt đến đỉnh cao của sáng tạo nghệ thuật, góp phần đưa nghệ thuật văn xuôi Việt Nam phát triển thêm một bước mới trên con đường hiện đại hóa. “Vang bóng một thời” viết về những cái đẹp của một thời đã qua, nay chỉ còn vang bóng. Tác phẩm nổi bật trong tập truyện này là truyện ngắn “Chữ người tử tù” với hình tượng của một con người tài hoa mà đã được Nguyễn Tuân khắc họa thành công, đó chính là nhân vật Huấn Cao.

Huấn Cao là một con người đại diện cho cái đẹp, từ cái tài viết chữ của một nho sĩ đến cốt cách ngạo nghễ phi thường của một bậc trượng phu, tấm lòng trong sáng của một người biết quý trọng cái tài, cái đẹp. Vẻ đẹp của Huấn Cao là vẻ đẹp của người nghệ sĩ tài hoa trong nghệ thuật viết thư pháp. Những con chữ của Huấn Cao vừa mềm mại vừa sắc nét, rắn rỏi mà bay lượn, nó khiến cho người xem như đang chiêm ngưỡng một tác phẩm hội họa được vẽ bằng trí tuệ và những rung động của một trái tim yêu cái đẹp. Chữ của Huấn Cao “đẹp lắm, vuông lắm”, “những nét chữ tươi tắn nó nói lên những hoài bão tung hoành của một đời con người”. Để có những nét chữ đẹp đến vậy, người cầm bút  hẳn phải là một con người tài hoa với nhân cách cao khiết. Ở Huấn Cao ta còn thấy được vẻ đẹp khí phách anh hùng của một con người không bị khuất phục bởi triều đình bất công lúc bấy giờ, chẳng vì được biệt đãi mà lung lạc hay vì quyền uy mà rung sợ. Cảnh ông cho chữ viên quản ngục là một cảnh tượng đặc biệt nhất của tác phẩm. Khi nghĩ đến thú chơi chữ đẹp, ta thường sẽ liên tưởng đến những đài các tao nhã có rượu, có hoa, có bằng hữu tri kỉ. Nhưng cảnh cho chữ lúc này lại diễn ra trong một ngục tù chật hẹp ẩm ướt giữa lúc đêm khuya vắng lặng. Đó là cả một sự tương phản giữa ánh sáng và bóng tối, giữa cái đẹp của thú chơi chữ với cái xấu xa dơ bẩn của tù ngục. Tuy đối lập nhưng lại không mâu thuẫn. Lúc này không còn là kẻ tử tù hay người cầm quyền đi nữa mà chỉ còn lại những con người tri kỉ đang quay quần trong sự thăng hoa của cái đẹp. Tư thế sáng tạo cái đẹp hết sức đặc biệt: “Một người tù, cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang dậm tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh trên mảnh ván”. Trên mảnh đất chết vượt qua mọi xiềng gông của ngục tù, cái đẹp vẫn sinh sôi nảy nở tỏa sáng. Nói cách khác, xiềng gông và tù ngục chỉ có thể giam hãm thân xác chứ không thể trói buộc được tâm hồn người nghệ sĩ. Giữa cái tăm tối nhơ bẩn của chốn ngục tù vẫn sáng ngời lên nhân cách cao khiết vời vợi, thiên lương trong sáng, khí phách hiên ngang và nét tài hoa uyên bác của người tù Huấn Cao. Viên quản ngục được miêu tả như một “thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ”. Đó là một con người thuần khiết, có thú chơi chữ đẹp, có một tâm hồn nghệ sĩ biết quý trọng tài hoa khí phách thiên lương. Hình ảnh làm nổi bật vẻ đẹp của viên quản ngục là khoảnh khắc ông cúi đầu kính trọng nghe lời răn dạy của người tử tù. Ở đời có những cái cúi đầu làm cho con người trở nên hèn hạ, lại có những cái vái lạy làm cho con người trở nên đê tiện nhưng cũng có những cái cúi đầu làm cho con người ta trở nên lớn lao hơn, cao thượng hơn, đó là sự nghiêng mình trước cái đẹp và cái thiện. Theo Huấn Cao, cái đẹp không thể nào sống chung với cái xấu được, đó cũng chính là những gì mà Nguyễn Tuân muốn truyền tải. Con người chỉ thưởng thức được cái đẹp khi có bản chất trong sáng, nhân cách cao thượng. Có thể thấy, nhà văn cũng như mê mẩn trong ma lực của ngôn từ và truyền được trọn vẹn đến người đọc chất men say nhiều khi kỳ quái ấy.

Nét phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân còn được thể hiện ở tập “Sông Đà”. Tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” trong tập “Sông Đà” là một trong những cột mốc quan trọng của Nguyễn Tuân trong quá trình chuyển từ chủ nghĩa lãng mạn sang chủ nghĩa hiện thực trong đời sống. Ông đi tìm cái đẹp trong con người lao động bình thường.

Dưới ngòi bút tài hoa của Nguyễn Tuân, những con chữ dường như hiện hình và uốn lượn trên trang giấy, làm nổi bật lên hình ảnh của người lái đò dũng mãnh đang chèo chống con thuyền của mình giữa bọn thủy quân tướng giữ nơi ải nước hiểm trở. Hình ảnh của ông lái đò tưởng chừng như nhỏ bé tầm thường đối lập với cái rộng lớn hùng vĩ của muôn vàn thạch trận, của nước của đá dữ dội nơi thiên nhiên Tây Bắc. Thì trên trang văn của Nguyễn Tuân, người nghệ sĩ vượt thác ghềnh này lại trở nên to lớn phi thường, dày dạn kinh nghiệm, đủ sức sánh tầm với hình tượng kì vĩ của sông Đà. Dù đã lớn tuổi nhưng với trí nhớ được rèn luyện cao độ qua nhiều năm chèo chống trên sông nước, ông lái đò vẫn nhớ tỉ mỉ như đóng đanh vào lòng tất cả những luồng nước thế đã trên những con thác hiểm trở. Nguyễn Tuân đã bày tỏ lòng khâm phục của mình đối với người lái đò bằng cách so sánh, liên tưởng độc đáo “sông Đà đối với ông lái đò như một trường thiên anh hùng ca mà ông đã thuộc cả dấu câu chấm than và cả đoạn xuống dòng“. Sông Đà đối với người lái đò vừa như một người bạn vừa như một kẻ thù, vừa quen thuộc lại vừa hiểm nguy dữ tợn đến đáng sợ. Mỗi ngày trên sông Đà là một cuộc rượt đuổi, những trận quyết chiến, những trận đánh mặc dù nguy hiểm đến tính mạng nhưng lại không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày của người lái đò. Dòng sông hung bạo bày thạch trận như một trận đồ bát quái, ông lái đò lại như một dũng tướng tài ba đang điều khiển chiến mã của mình đối chọi lại với mối nguy hiểm phía trước. “Đứa thì ông đè sấn lên mà chặt đôi ra để mở đường tiến, đứa thì ông tránh mà rảo bơi chèo”. Dưới sự chỉ huy tài tình của ông, “thuyền vút qua cọng đá… như một mũi tên tre xuyên nhanh qua hơi nước” bỏ lại những luồng tử ở phía sau. Điều đó cũng đã thể hiện được sự ngoan cường dũng cảm, trí dũng tuyệt vời của “một tay lái ra hoa”. Nhiều lúc bị con thủy quái này đánh trúng đau điếng  nhưng vị thuyền trưởng vẫn “cố nén vết thương”, vẫn giữ được sự sắc lạnh, tỉnh táo, bởi nếu chùn bước hay sợ hãi chỉ trong khoảnh khắc thì ông sẽ trở thành “điểm tâm” cho bọn thủy quái nơi ải nước hiểm trở này. Chính nhờ sự mưu trí của mình, ông lái đò đã vượt qua hết các cửa tử. Một trùng vi với bao cửa tử, cửa sinh mà chỉ vài ngón đòn ông lái đò đã đánh sập vòng vây của lũ đá, đồng thời làm cho bọn đá phải thua cuộc với bộ mặt “tiu nghỉu, xanh lè thất vọng”. Thế nhưng người anh hùng trên sông lúc ấy lại hết sức khiêm nhường bình dị trong cuộc sống đời thường. Bỏ qua những hiểm nguy dữ dội, để lại phía sau những vết thương do trận chiến gây ra thì sau trận chiến những người lái đò vẫn “đốt lửa trong hang đá, nướng ống cơm lam, toàn bàn về cá anh vũ, cá dầm xanh”, chả ai bàn về chiến thắng đã qua. Họ nhìn thử thách bằng cái nhìn giản dị, phẩm chất chiến sĩ đã hòa quyện với phong thái tài tử nghệ sĩ.

Theo Nguyễn Tuân, nét tài hoa nghệ sĩ của con người không chỉ thể hiện ở hoạt động sáng tạo nghệ thuật mà còn thể hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Đối với bất kì công việc gì, khi đạt tới trình độ khéo léo điêu luyện, con người sẽ bộc lộ nét tài hoa nghệ sĩ đáng trân trọng. Ở phần đầu của tùy bút “Sông Đà”, khi nói về khung cảnh thiên nhiên núi sông của Tây Bắc nhà văn chỉ dùng một chữ vàng nhưng khi bàn về vẻ đẹp và giá trị của con người lao động ông đã dùng hai chữ vàng mười. Nét đẹp của con người càng được nâng cao và quý trọng hơn trong cảm xúc thẩm mỹ của Nguyễn Tuân.

Nguyễn Tuân đã thực sự “vang bóng một thời” và những trang văn tài hoa, độc đáo của ông cũng sẽ mãi bất tử trong lòng người đọc.

[Tác giả: Nguyễn Phạm Thanh Hương – Nguồn: Văn học 365]

(*) Bản quyền bài viết thuộc về VH365. Khi chia sẻ, cần phải trích dẫn nguồn đầy đủ tên tác giả và nguồn

Đam mê Văn Học – Gửi bài viết TẠI ĐÂY]