[Review Sách] “Hiệu Ứng Lucifer” – The Lucifer Effect – Philip G. Zimbardo

“Nếu bạn muốn thay đổi một con người, bạn phải thay đổi hoàn cảnh.” (Hiệu Ứng Lucifer – Philip G. Zimbardo)

Trước khi mở cánh cửa bước vào thế giới của Hiệu Ứng Lucifer, chúng ta hãy lướt qua đôi chút những nhận định về một điều gì đó (có thể là thiên thần hay ác quỷ)…

Một quan niệm rất phổ biến cho rằng Lucifer vốn dĩ là một thiên thần do Chúa tạo ra. Một thiên thần dường như có mọi quyền năng, thậm chí là toàn năng mà những kẻ phụng sự Chúa đều ao ước. Thế nhưng, trên hết thảy, Chúa có thể tạo ra bất cứ thứ gì bằng suy nghĩ của mình, nhưng Lucifer thì không. Vào thời điểm Lucifer hiện thân cho những tăm tối cũng là lúc “Loài Người” được đặt tên.

Một ý kiến thứ hai, cũng không kém phần phổ biến, Lucifer là một trong những vị thần Sáng tạo. Vì vậy, trái với những gì tốt đẹp mà Chúa tạo ra, Lucifer phải luôn đứng ở một chiến tuyến đối nghịch.

Và một niềm tin khác, thật sự rất thú vị, Lucifer đơn giản chỉ là một cuộc ngã giá, cho những gì chúng ta lựa chọn.

Hiệu Ứng Lucifer, một trong những cuốn sách làm nên tên tuổi của Philip G. Zimbardo, gói gọn chỉ trong vài dòng: Điều gì khiến cho một con người sa vào vũng bùn của cái ác khi đang đứng trên lằn ranh mà người ta có thể lựa chọn để trở thành thiên thần?

Trọng tâm nội dung Hiệu Ứng Lucifer không thể bỏ qua thí nghiệm nhà tù Stanford (hoặc thí nghiệm nhà tù của Zimbardo). Theo đó, những người tham gia sẽ vào vai tù nhân hoặc lính canh. Đây là một trong những thí nghiệm nổi tiếng nhất mà bất kỳ sinh viên ngành tâm lý học nào không thể không biết. Các tù nhân sẽ bị giam giữ trong một nhà tù (mô phỏng) và lính canh sẽ thay phiên nhau làm nhiệm vụ của mình. Tất cả những hành vi của tù nhân cũng như lính canh đều được theo dõi và ghi chép, bao gồm cả những tương tác được cho là phi nhân tính. Kết quả của cuộc thí nghiệm, những người nắm giữ quyền lực có những hành vi mà họ không nghĩ là họ sẽ hành động như vậy trong điều kiện bình thường. Trong khi đó, những tù nhân hành xử theo cách mà họ cảm thấy cần thiết và cần phải như vậy. Cuộc thí nghiệm kéo dài hai tuần nhưng mới chỉ trong ít ngày, đã có phân nửa tù nhân không thể chịu nổi những hình phạt tàn khốc. Số tù nhân còn lại trụ được cho đến khi kết thúc mà không có bất kỳ sự phản kháng nào, như thể cam chịu số phận là một điều tất yếu. Ngược lại, các lính canh vẫn duy trì hành vi bạo lực của mình một cách hiển nhiên như đã được cho phép và hướng dẫn trước khi tiến hành thử nghiệm. Điều này được Zimbardo ghi nhận trong cuốn sách của mình: Với những tình huống mà cá nhân chịu tác động bởi ảnh hưởng xã hội (bao gồm cả việc nắm giữ quyền lực), người tốt có thể trở thành ác quỷ, và điều này được gọi là Hiệu Ứng Lucifer. Tác giả giải thích cho lập luận của mình rằng khi hành động như vậy, hầu hết mọi người không nghĩ rằng đó là những hành vi phi đạo đức vì đơn giản chúng được chấp nhận một cách rộng rãi.

Vậy câu hỏi được đặt ra ở đây là: Liệu bạn có luôn tin rằng mình là người tốt cho đến khi rơi vào một hoàn cảnh nhất định? Xét ở góc độ cá nhân, một người có thể phân biệt được xấu – tốt hoàn toàn phụ thuộc vào cách mà anh ta hiểu về chúng, hay nói cách khác thế nào là xấu, thế nào là tốt? Hầu hết chúng ta ngay từ khi còn bé đã được dạy về những điều tốt đẹp và ngược lại chắc hẳn sẽ là xấu xa. Cùng với thời gian, chúng ta trưởng thành với niềm tin đó, được mọi người xung quanh: gia đình, bạn bè, đồng nghiệp…và xã hội thừa nhận. Vậy sẽ thế nào nếu những người tốt không bao giờ tự vấn về hành vi của họ? Xét ở góc độ xã hội, khi một cộng đồng thiết lập các quy tắc chung, họ đồng thời gắn chúng với các tư tưởng và triết lý đạo đức. Điều này có thể thấy qua các bản anh hùng ca từ xưa đến nay luôn được xây dựng dựa trên nền tảng xã hội. Vì vậy, một cá nhân nổi loạn ở thời đại của anh ta có thể nghi ngờ liệu rằng trong tình huống đặc thù, hành động mang tính anh hùng chủ nghĩa có xuất phát từ động cơ khác? Trở lại với quan điểm đầu tiên về Lucifer, thiên thần sa ngã rõ ràng được đặt trong bối cảnh Chúa tạo ra con người. Tất nhiên, Zimbardo đã để lại cuộc tranh luận này vào một thời gian khác. Luận điểm mà ông đặt ra trong Hiệu Ứng Lucifer đó là vai trò của hoàn cảnh và hệ thống xã hội tác động đến quyết định của cá nhân. Bạn đã bao giờ hối hận về một việc làm nào đó trong quá khứ? Tất nhiên, bạn có quyền nghĩ rằng Chúa thật bất công khi đặt bạn vào trong một tình huống như vậy mà không phải ai khác. Hay bởi bản thân con người vốn dĩ là một giống loài yếu đuối nên sẽ khó khăn biết bao khi biết rằng quyết định cá nhân không thể tách rời những ràng buộc xã hội…Nhưng sự thật liệu Chúa có tàn nhẫn đến vậy hay một người không thể tồn tại nếu bị cô lập giữa đám đông? Cá nhân người viết cho rằng, thực tế cuộc sống là tổng hòa của thiện và ác (nếu bạn tin rằng có thiện và ác). Căn bản chúng ta sẽ luôn rơi vào một hoàn cảnh khi nào đó mà bản thân tưởng như đang chới với tại ranh giới giữa hai bờ sáng tối. Nếu tìm về bản chất của đúng và sai, tôi khuyên bạn không nên trả lời. Hãy thường xuyên nhìn lại quá trình, sau mỗi chặng đường, bạn sẽ thấy quyết định tại thời điểm nhất định đơn giản chỉ là sự lựa chọn. Điều đó không làm thay đổi con người bạn, không biến bạn trở thành ai khác, nó chỉ giúp bạn hiểu hơn về chính mình. Mỗi người luôn có muôn vàn những khuôn mặt, những ngóc ngách mà thậm chí sẽ không có điểm dừng. Cuộc sống suy cho cùng chỉ là việc bạn không ngừng nhìn lại bản thân. Nói cách khác, ngay cả Chúa còn cần đến Lucifer để hiểu mình.

Trở lại với Hiệu Ứng Lucifer, một cuốn sách mở ra cho người đọc rất nhiều không gian và thời gian để suy ngẫm. Đằng sau mỗi câu chuyện đều được đan cài chặt chẽ những ý kiến, luận điểm, có của cá nhân Zimbardo và kể cả những người cùng thời đại ông đang sống. Tác giả nêu ra nhiều giả thiết và đặc biệt nhấn mạnh đến bối cảnh xã hội trong việc định hình cách ứng xử của bản thân mà trong điều kiện bình thường không thể dự đoán được. Kết cùng, một câu hỏi rất lý thú và thực tế đã mang đến không ít tranh cãi, được tìm thấy trong Hiệu Ứng Lucifer: Hoàn cảnh xã hội ảnh hưởng đến quyết định của chúng ta đến mức nào?

Đôi nét về tác giả: Philip G. Zimbardo sinh năm 1933, là một nhà tâm lý học nổi tiếng với hơn 50 cuốn sách và 300 bài báo đã xuất bản. Ông tốt nghiệp Brooklyn College năm 1954 và lấy bằng tiến sĩ năm 1959 tại Đại học Yale. Thí nghiệm nhà tù Stanford là một trong những nghiên cứu quan trọng nhất của Zimbardo, được ông thực hiện cùng các cộng sự của mình vào năm 1971.

Quỳnh Ly.

Xem thêm:

1/[Review Sách] “Sự Ngắn Ngủi Của Cuộc Sống” – On The Shortness Of Life – Lucius Seneca

2/[Review Sách] “Chín Truyện Ngắn” – Nine Stories – J.D.Salinger